Bir buluş için patent alınmış olması, o patentin sonsuza dek tartışmasız geçerli olacağı anlamına gelmez. Patent hükümsüzlüğü, verilmiş bir patentin aslında verilmemesi gerektiğinin mahkeme kararıyla tespit edilmesi ve korumanın ortadan kaldırılmasıdır. Bu yazıda hükümsüzlük davasının ne olduğunu, kimlerin nasıl açabileceğini ve hangi şartların arandığını genel hatlarıyla ele alıyoruz.
Patent Hükümsüzlüğü Davası Nedir?
Patent hükümsüzlüğü nedir sorusunu anlamak için önce patentin ne sağladığına bakmak gerekir. Patent, sahibine buluşunu belirli bir süre boyunca tek başına kullanma, üretme ve satma hakkı verir. Bu güçlü tekel hakkı yalnızca kanundaki koşulları gerçekten karşılayan buluşlar için tanınır. Tescil sürecinde yapılan inceleme her zaman kusursuz olmayabilir; daha önce yayımlanmış bir belge gözden kaçmış ya da buluş gerektiği kadar açıklanmamış olabilir.
İşte patent hükümsüzlüğü davası, kanuni şartları taşımadığı hâlde tescil edilmiş bir patentin iptalini sağlamak amacıyla açılan davadır. Hukuki dayanağı Sınai Mülkiyet Kanunu’dur. Mahkeme hükümsüzlüğe karar verirse bu karar kural olarak geçmişe etkilidir; yani patent, baştan itibaren hiç doğmamış sayılır. Karar kesinleştiğinde herkes bakımından sonuç doğurur ve patent sicilden silinir.
Hükümsüzlük davası uygulamada çoğu zaman bir savunma aracı olarak karşımıza çıkar. Patent hakkına tecavüz ettiği iddiasıyla dava edilen bir şirket, karşı hamle olarak o patentin geçersizliğini ileri sürebilir. Bunun dışında, pazara girmek isteyen ancak önünde haksız yere verildiğini düşündüğü bir patent bulunan girişimciler de bu yola başvurabilir.
Patent Hükümsüzlüğü Davası Nasıl Açılır?
Davanın açılabilmesi için bazı usul kurallarına dikkat edilmesi gerekir. Sürecin ana hatları şöyledir:
Kimler Dava Açabilir?
Hükümsüzlük, menfaati bulunan kişiler, Cumhuriyet savcıları ve ilgili kamu kurum ve kuruluşları tarafından istenebilir. Menfaat kavramı geniş yorumlanır; aynı alanda faaliyet gösteren rakipler, patent nedeniyle üretim yapamayan işletmeler ya da tecavüz iddiasıyla karşılaşanlar bu kapsamda değerlendirilir. Patentin gerçek hak sahibi olmayan birine verildiği iddiası ise yalnızca buluşu yapan kişi ya da onun halefleri tarafından ileri sürülebilir.
Dava Kime Karşı ve Nerede Açılır?
Dava, dava tarihinde sicilde patent sahibi olarak kayıtlı kişiye karşı açılır. Görevli mahkemeler fikri ve sınai haklar hukuk mahkemeleridir; bu ihtisas mahkemelerinin bulunmadığı yerlerde görevlendirilmiş asliye hukuk mahkemeleri davaya bakar. Yetkili mahkeme ise genel kurala göre davalının yerleşim yerine göre belirlenir; davalının yurt dışında bulunması gibi özel durumlar için kanunda ayrı düzenlemeler vardır.
Süre ve Ön Koşullar
Hükümsüzlük davası, patentin koruma süresi boyunca açılabileceği gibi, hukuki yarar bulunması koşuluyla koruma sona erdikten sonraki belirli bir süre içinde de açılabilir. Önemli bir nokta da şudur: Patentin verilmesine ilişkin kararın yayımlanmasından sonra kurum nezdinde itiraz süreci işletilebilir. İtiraz süresi dolmadan ya da yapılmış bir itiraz hakkında kurum nihai kararını vermeden mahkemenin hükümsüzlüğe karar vermesi mümkün değildir.
Yargılama Süreci
Dava dilekçesinde hükümsüzlük nedeni açıkça belirtilmeli ve bunu destekleyen deliller sunulmalıdır. Önceki tarihli patent belgeleri, bilimsel yayınlar, ürün katalogları ve fuar kayıtları sık kullanılan delillerdendir. Konu teknik olduğu için mahkemeler neredeyse her dosyada ilgili alanda uzman bilirkişilerden rapor alır. Bu nedenle davanın hazırlığında bir patent vekili ile avukatın birlikte çalışması büyük önem taşır.
Patent Hükümsüzlüğünün Söz Konusu Olabilmesi İçin Gerekli Şartlar Nelerdir?
Mahkeme her gerekçeyle patenti iptal edemez; hükümsüzlük nedenleri kanunda sınırlı olarak sayılmıştır. Bunlar genel olarak şu başlıklar altında toplanır:
- Patentlenebilirlik şartlarının bulunmaması: Buluşun yeni olmaması, buluş basamağı içermemesi yani ilgili alandaki bir uzman için aşikâr olması ya da sanayiye uygulanabilir olmaması. Kanunun patent verilemeyeceğini belirttiği konular da bu kapsamdadır.
- Buluşun yeterince açıklanmaması: Başvuruda buluş, ilgili teknik alandaki bir uzmanın uygulayabileceği kadar açık ve eksiksiz anlatılmamışsa patent hükümsüz kılınabilir.
- Başvurunun kapsamının aşılması: Patent konusunun, başvurunun ilk yapıldığı hâlindeki kapsamının dışına taşması.
- Hak sahipliğinin bulunmaması: Patent sahibinin, buluşu yapan kişi ya da onun halefi olmaması, yani patent isteme hakkına sahip olmaması.
- Koruma kapsamının genişletilmesi: Patentin sağladığı koruma kapsamının sonradan aşılmış olması.
Kısmi Hükümsüzlük
Hükümsüzlük nedeni patentin yalnızca bir bölümünü ilgilendiriyorsa mahkeme sadece o bölümü etkileyecek biçimde kısmi hükümsüzlüğe karar verebilir. Bu durumda geçersiz sayılan istemler iptal edilir, geri kalan istemler ise bağımsız bir patent konusu oluşturabiliyorsa geçerliliğini sürdürür.
Kararın Sonuçları
Hükümsüzlük kararı geçmişe etkili olsa da kanun bazı işlemleri bu etkinin dışında tutar. Karardan önce kesinleşmiş ve uygulanmış tecavüz kararları ile karardan önce yapılmış ve uygulanmış sözleşmeler, patent sahibinin kötü niyetli davranışından doğan tazminat talepleri saklı kalmak kaydıyla, kural olarak etkilenmez. Lisans sözleşmesi kapsamında ödenen bedellerin iadesi gibi konular somut olayın özelliklerine göre değerlendirilir.
Patent hükümsüzlüğü, hem teknik hem hukuki bilgi gerektiren, sonuçları ağır bir süreçtir. İster patent sahibi olun ister bir patentin haksız yere verildiğini düşünün, adım atmadan önce bir patent vekili ve bu alanda deneyimli bir avukatla görüşmeniz haklarınızın korunması açısından en doğru yaklaşım olacaktır.
